Kristið fólk ætti að vera upp með sér. Hvern hefði grunað að kirkjuþingið í Níkeu og María Magdalena gætu verið svona áhugaverð? Þökk sé skáldsögu Dan Brown, Da Vinci lyklinum, þá virðist kirkjusaga vera vinsælt fréttaefni.
Ef aðeins að það væri burðugra verk sem skapar slíka athygli. Brown fékk fyrst athygli fjölmiðlanna árið 2003 með þeirri kenningu sinni að Jesús hefði gifst Maríu Magdalenu. En Da Vinci lykillinn inniheldur margar aðrar (jafn vafasamar) staðhæfingar um sögulegt upphaf kristinnar trúar og guðfræðilega þróun. Það er eftirlátið lesendum bókar Brown að greina hvort þessar kenningar eru ímyndun Browns eða tilheyra beinagrind þeirra
“staðreynda” sem styðja bókina.
Brown staðhæfir að næstum allt sem kirkjufeðurnir kenndu okkur um Krist sé rangt. Hvers vegna? Vegna eins fundar biskupa árið 325, í borginni Níkeu sem í dag er í Tyrklandi. Brown heldur því fram að leiðtogar kirkjunnar hafi viljað styrkja vald sitt með því að búa til guðlegan Krist og óskeikula ritningu – hvort tveggja nýjungar sem höfðu ekki þekkst áður á meðal kristinna.
Vatnaskil í Níkeu
Brown hefur rétt fyrir sér um eitt (og ekki margt fleira). Fáir atburðir eru jafnmikilvægir í kirkjusögunni og fundurinn í Níkeu árið 325. Þegar Konstantín keisari í Róm, sem hafði nýlega tekið kristna trú, kallaði saman biskupa víðsvegar að til þessa staðar sem nú er í Tyrklandi, þá stóð kirkjan á guðfræðilegum krossgötum.
Guðfræðingur frá Alexandríu, að nafni Aríus, leiddi flokk skoðanabræðra sem héldu því fram að þó að Jesús hefði sannarlega verið óviðjafnanlegur leiðtogi þá hefði hann ekki verið Guð holdi klæddur. Aríus reyndist vera mjög rökfastur og snjall í að setja fram ritningarstaði sem virtust undirstrika muninn á Jesú og Guði, t.d. Jóh 14:28 “faðirinn er mér meiri”. Aríus hélt því sem sagt fram að Jesús frá Nasaret gæti alls ekki deilt hinum
einstaka guðdómi Guðs föður.
Í bókinni Da Vinci lykillinn leggur Brown fram Aríus sem fulltrúa viðhorfa allra kristinna manna eins og þau voru fyrir fundinn í Níkeu. Með tilvísun til fundarins í Níkeu segir Brown að fram að þeirri stund í sögunni hafi lærisveinar Jesú álitið hann vera mikinn siðferðislegan spámann … mikinn og máttugan mann, en mann engu að síður.
Raunveruleikinn er sá að yfirgnæfandi meirihluti hinna fyrstu kristnu tilbáðu Jesú Krist sem upprisinn frelsara sinn og Drottin. Áður en kirkjan setti fram heildstæðar kenningalegar trúarjátningar höfðu hinir fyrstu kristnu nokkrar samantektir yfir það hverju þeir trúðu, kallaðar “Regla” eða “Kanón” trúarinnar sem staðfesta guðdóm Jesú. Sem eitt dæmi getum við tekið kanón vel þekkts biskups frá annarri öld, Íraneus. Hann tók kanón sinn frá 1Kor 8:6: “þá höfum vér ekki nema einn Guð, föðurinn, sem allir hlutir eru frá og líf vort stefnir til, og einn Drottin, Jesú Krist, sem allir hlutir eru til orðnir fyrir og vér fyrir hann.”1
Orðið sem hér er notað fyrir Drottin er á frummálinu2 orðið kyrios – skoðum það nánar. Kyrios var notað af Grikkjum yfir guðdóminn (þó rétt sé að það hafi einnig þekkst sem heiðurstitill). Í hinni grísku þýðingu á Gamla Testamentinu (þýðing sem er kölluð Septuagint, var ritað áður en Jesús fæddist), var þetta orð (kyrios) notað sem þýðing á hebreska orðinu “Jahweh”, hið heilaga nafn Guðs. Rómverjar notuðu þetta orð einnig til
að tjá guðdómleik keisara síns. Söguritarinn Jósefus var gyðingur og hann skrifar á fyrstu öld að gyðingar hafi neitað að nota orðið kyrios fyrir rómverska keisarann af einmitt þessari ástæðu: aðeins sjálfur Guð er kyrios.
Kristnir menn héldu áfram þessari notkun á orðinu kyrios og notuðu það um Jesú, allt frá upphafsdögum kirkjunnar. Þeir notuðu það ekki aðeins við ritun Nýja Testamentisins (en Brown heldur því fram að Nýja Testamentinu hafi verið breytt eftir fundinn í Níkeu), heldur var þetta orð einnig notað í elsta kristna ritinu sem tilheyrir ekki Nýja Testamentinu, ritinu Didache. Fræðimenn eru sammála um að Didache hafi ekki verið
ritað seinna en árið eitthundrað eftir Krist.3 Í þessari bók tala hinir fyrstu arameísku mælandi kristnir um Jesú sem Drottin.
Auk þessa þá staðfestu kristnir menn fyrir fundinn í Níkeu, guðdóm Jesú með því að biðja til Guðs föður í nafni Jesú. Justin Martyr var mikilvægur leiðtogi á annarri öld og fyrsti alvöru verjandi (apologist) kristinnar trúar. Hann og aðrir leiðtogar kirkjunnar skírðu fólk í nafni hins þríeina Guðs – Föður, Sonar og Heilags Anda – þeir staðfestu þannig jafnræði hinna þriggja persóna Guðdómsins.
Fundurinn í Níkeu batt ekki algjörlega enda á deilurnar yfir kenningum Aríusar. Það var ekki heldur þannig að fundurinn þröngvaði framandi kenningum um guðdóm Krists upp á kirkjuna. Biskuparnir sem tóku þátt í fundinum staðfestu einfaldlega sögulegar grunneiningar kristinnar trúar og reistu þannig upp varnarvegg gegn frekari tilraunum til að þynna út frelsisverk Krists.
„Fax frá himnum?”
Þar sem Biblían er grundvallaratriði í kristinni trú þá hefur spurningin um sögulegan áreiðanleika hennar mikið vægi. Brown staðhæfir að Konstantín keisari hafi sett mannskap í að breyta fyrirliggjandi ritum til að gera mannlegan Krist guðlegan.
Það eru nokkrar ástæður fyrir því að getgátur Browns falla flatar. Brown bendir réttilega á að Biblían kom ekki á faxi frá himnum. Raunin er sú að ritun Biblíunnar og samsetning var mannlegt ferli, meira svo en sumu kristnu fólki finnst þægilegt tilhugsunar. En Brown lítur framhjá þeirri staðreynd að þetta mannlega ferli að setja sama ritninguna hafði staðið yfir öldum saman fyrir fundinn í Níkeu og leitt til þess að búið var að ramma niður nær öll rit Biblíunnar fyrir þann tíma og fyrir lögleiðingu Konstantíns á trúnni árið 313.
Kaldhæðnislega var það ferli að safna og ramma niður4 bækur Biblíunnar ræst fyrir alvöru þegar sértrúarhópur nokkur útbjó sína eigin hálfgildings Biblíu. Um árið 140 var það gnostískur leiðtogi að nafni Marcion sem byrjaði að breiða út þá kenningu að Gamla og Nýja Testamentið innihéldu ekki sama guðinn. Marcion hélt því fram að Guð Gamla Testamentisins væri fulltrúi fyrir lögmál og reiði á meðan að Guð Nýja Testamentisins, í persónu Jesú Krists, væri Guð kærleikans. Þar af leiðandi hafnaði Marcion öllu Gamla
Testamentinu og þeim hlutum Nýja Testamentisins sem honum fannst of gyðinglegir, þar á meðal guðspjöll Matteusar og Markúsar, postulasögunni og Hebreabréfinu. Hann hagræddi öðrum bókum til að draga úr gyðinglegum boðskap þeirra. Kirkjan í Róm5 hafnaði kenningum Marcions árið 144. Þrátt fyrir það varð til nýr sértrúarhópur í kringum þær. Hvattir áfram af áskorun Marcions fóru leiðtogar kirkjunnar að íhuga alvarlega að setja fram endanlegan lista af þeim ritum sem ættu heima í Biblíunni, bæði fyrir Gamla og Nýja Testamentið.
Önnur guðfræðiáskorun ýtti við kirkjunni til að fastsetja hver væru rit Nýja Testamentisins. Upp úr miðri annarri öld kom fram maður frá Litlu Asíu að nafni Montanus. Hann gerði heyrinkunnugt að hann hefði meðtekið opinberun frá Guði um yfirvofandi heimsendi. Guðspjöllin fjögur og bréf Páls postula höfðu fengið víðtæka dreifingu og viðurkenningu í frumkirkjunni. Þessum stöku ritum hafði hins vegar ekki verið safnað saman í eina viðurkennda bók. Montanus sá þarna tækifæri til að breiða út boðskap sinn með því að krefjast sambærilegrar viðurkenningar fyrir sína nýju opinberun. Kirkjuleiðtogar mættu þessari áskorun um árið 190 og dreifðu endanlegum lista yfir postulleg rit sem í dag er kallaður Muratorian Canon, eftir þeim sem uppgötvaði þetta.6 Þessi listi líkist mjög því Nýja Testamenti sem við höfum í dag þó að hann innihaldi tvær
bækur sem seinna voru teknar út, Opinberanir Péturs7 og Vísdóm Salómons.
Á fundinum í Níkeu var aðeins rökrætt um áreiðanleika fárra þeirra bóka sem við viðurkennum í dag, efst þar á baugi voru Hebreabréfið og Opinberunarbókin vegna þess að það ríkti vafi um hver væri höfundur þeirra. Það var reyndar svo að spurningin um hver væri höfundur rits var mikilvægasta íhugunarefni þeirra sem unnu að því að fastsetja8 Nýja Testamentið. Kirkjufeður frumkirkjunnar álitu bréf og rit sjónarvotta áreiðanleg og bindandi aðeins ef þau voru rituð af einum postulanna eða nánum lærisveini postulanna. Með þessu móti gátu þeir fullvissað sig um áreiðanleika ritsins. Sem prestar og prédikarar litu þeir einnig til þess hvaða rit raunverulega byggðu kirkjuna upp – þeim fannst það vera gott merki um að rit væri innblásið af Heilögum Anda. Árangurinn er augljós: bækur Biblíunnar hafa gert kristinni trú kleift að breiðast út og
dafna á heimsvísu.
Þó að ásakanir Da Vinci lykilsins séu endurnýting á gömlum kenningum þá sýnir bókin fram á að sumar afvegaleiddar hugmyndir hverfa aldrei algerlega. Þær koma aftur fram á sjónarsviðið með reglulegu millibili í nýjum búningi. Staðhæfingar Browns líkjast þeim hugmyndum sem Aríus og margir erfingjar hans síðar9 hafa haldið fram. Þær stangast á við samræmdan boðskap postulanna og frumkirkjunnar sem þeir byggðu upp. Kirkjan hefur alltaf haldið fast við það að Jesús Kristur var og er Guð sjálfur. Það þurfti ekki fornt kirkjuþing til að setja þetta fram. Falsaðar sögustaðhæfingar nútíma skáldsögu geta ekki heldur breytt þeirri staðreynd um Krist.
Höfundur: Collin Hansen
Greinin birtist undir nafninu „Breaking The Da Vinci Code” í Apríl 2003 sjá hér.
Þýðandi: Ágúst Valgarð Ólafsson maí 2006
- 1 Korintubréf var ritað um 54 – 58 e. Krist ↩︎
- Nýja Testamentið er skrifað á grísku ↩︎
- Eins og áður sagði var fundurinn í Níkeu haldinn árið 325 ↩︎
- Canonization ↩︎
- Þar sem Marcion hafði komist til frama, það var engin “Rómarkirkja” í þá daga eins og við þekkjum núna,
kirkjan í Róm var bara ein af mörgum. ↩︎ - Sjá http://en.wikipedia.org/wiki/Muratorian_Canon ↩︎
- Þess er reyndar getið í listanum að sumir hafi ekki viljað láta lesa opinberanir Péturs í kirkjum sínum, það
virðast því hafa verið skiptar skoðanir á áreiðanleika þess rits mjög snemma. ↩︎ - Canonization ↩︎
- Vottar Jehóva álíta að Jesús hafi verið maður en ekki Guð ↩︎